III. Ünite: Şiir İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

A. İslamiyet Öncesi Edebiyat

1. KOŞUK

  •  Dil sade ve millidir.
  • Dörtlük halinde yazılır.
  • Şaman, kam, baksı, ozan adı verilen kişiler tarafından bir saz ile kopuzla dile getirilmiştir.
  • Konusu aşk, tabiat, güzelliktir; lirik bir anlatım vardır.
  • 7’li, 8’li ya da 11’li hece ölçüsüyle yazılır.
  • Yarım kafiye kullanılır.
  • Kafiye düzeni: aaabcccb-dddb…
  • Söyleyen belli değildir, anonim şiirlerdir.
  • Halk edebiyatında koşmaya divan edebiyatında; gazel denir.

2. SAGU

  • Birinin ölümü üzerine duyulan acıyı, ölen işinin yiğitliğini dile getirmek amacıyla yazılır.
  • Yuğ adı verilen cenaze törenlerinde okunur.
  • Dörtlük şeklinde yazılır ve beş adet dörtlükten oluşur.
  • 7’li hece ölçüsü ile yazılır.
  • Kafiye düzeni: aaab-cccb-dddb…
  • Dil sadedir.
  • Divan edebiyatındaki karşılığı mersiyedir.

3. SAV

  • Atasözü de denebilir.

4. DESTAN

B. Geçiş Dönemi Edebiyatı:

1. Kutadgu Bilig
  • Anlamı ‘’Mutluluk Veren Bilgi’’dir ve 1069 yılında Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır.
  • Bu döneme ait ilk örnektir ve ilk mesnevi türünde yazılan eserdir.
  • Hem dünyada hem ahirette mutlu olmanın yolunu anlatan bu kitap Karahanlı Hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a hitaben yazılmıştır.
  • Aruzla yazılmıştır.
  • 6645 beyitten ve 173 dörtlükten oluşur.
  • Öğretici bir eserdir ve eserde alegoriler yer alır.
2. Divanu Lugati’t-Türk
  • 1074 yılında Kaşgarlı Mahmut tarafından, Türkçe-Arapça sözlük niteliğinde bir eserdir. Yani ilk sözlük, ilk dil bilgisi kitabi be ilk edebiyat antolojisi özelliğini taşır.
  • Bu eserin amacı Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin ne kadar zengin bir dil olduğunu göstermektir.
  • Bu eserde Karahanlı Türkçesinin ses özellikleri görülür ve eser içerisinde halk dilinde yer alan kelimeler, deyimler, atasözleri ve şiir örnekleri bulunur ve bu bilgilerin kaynağı ise Türk boylarını dolaşarak elde etmiştir.
3. Atabeytü’l-Hakayık:
  • Anlamı ‘’Hakikatlerin Eşiği’’dir.
  • Edip Ahmet Yükneki tarafından Hakaniye Türkçesi ile yazılmıştır.
  • Bazı yerlerde beyitlerde bulunup esas itibariyle dörtlükle yazılır.
  • Konusu itibariyle bilginin yararı, cömertliğin övgüsü, cimriliğin yergisi ve dünyanın geçiciliğidir.
4. Divan-ı Hikmet
  • Hoca Ahmet Yesevi’nin yazdığı şiirlerin öğrencileri tarafından birleştirilmesiyle oluşur.
  • Yesevi, etrafında toplanan müritlerine dervişlik adamı öğretmek için onların anlayacağı bir dilde manzumeler yazarak seslenir ve bunlara da Hikmet denir.
  • Bu hikmetler dörtlüklerle yazılıp, 7’li veya 12’li hece ölçüsüyle yazılır.
  • Hikmet’ler de işlenen konular şu şekildedir: Hz. Peygamberin hayatı ve mucizeleri, dünyadan şikayet, kıyamet günün yakınlığı, dervişliğin faziletleri gibi dini konulardır.,

HALK EDEBİYATI

C. Dini-Tasavvufi Edebiyat

1. İLAHİ
  • Mutasavvıflar tarafından yazılır.
  • Konusu: Allah’ı övmek ve Allah’a yalvarmak amacıyla dini konularda yazılar.
  • Ölçü: Aruz ve hece ile yazılır.
  • Mevleviler ayin; Bektaşiler nefes; Yeseviler hikmet olarak adlandırır
  • Bu türün en bilindik kişisi Yunus Emredir bunun yanında Hacı Bektaş Veli, Mevlana, Ahmed Fakih, Naili..
  • Bu tür eserlerin amacı öğreticiliktir buna bağlı olarak dil sade, herkesin anlayacağı bir dil kullanılmıştır.
  • Mutasavvıflar bazı kelimelere mecazlı, sembolik anlamlar vermişler bunlardan bazıları şunlardır: Sevgili ve sevgiliye ait güzellik unsurları, şarap, meyhane…
2. NEFES
  • Bektaşiler tarafından yazılan şiirlerdir.
  • Saz eşliğinde ve makamla okunur.
  • Kafiye düzeni koşmaya benzer; 7’li, 8’li veya 11’li hece ölçüsüyle yazılır.
  • Genelde dörtlüklerle yazılır ve dörtlük sayısı 3-7 arasında değişir; bunun yanında az da olsa aruz ölçüsüyle yazılanları da vardır.
3. ŞATHİYE:
  • İnançlardan alaycı bir dil ile söz eder.

D. Anonim Halk Edebiyatı

1. MANİ

  • Söyleyeni belli değildir.
  • Bu tür eserler ilk başta tek kişinin malı iken daha sonra topluma mal olmuşlarıdr.
  • Nazım şeklindedir ve halk şiirindeki en kısa nazım biçmidir.
  • Yalın bir dile sahiptir.
  • Hece ve dörtlük nazım birimi esastır.
  • Genellikle 7’li hece ölçüsüyle yazılır.
  • aaxa şeklinde kafiyelenir.
  • Asıl anlatılmak istenen son iki dizede söylenir.
  • Konusu: Aşk, doğa, ayrılık, özlem, gurbettir.

* Mani Çeşitleri;

a. Düz mani,tek dörtlükten oluşup, aaxa ve 7’li hece ölçüsüyle söylenir.

b. Kesik-Cinaslı Kafiye, birinci dizesindeki hece sayısı 7’den az ve cinaslı kafiye söz konusudur.

c. Yedekli Mani, dize sayısı bakımından dörtten fazla olan manilerdir.

2. TÜRKÜ

  • Belli bir ezgi ile ve kimin söylediği belli değildir.
  • Konusu: Aşk, gurbet, ayrılık, savaşlardaki kahramanlıktır.
  • Sade bir dil vardır.
  • İki bölümden oluşur bunlar: Bent (türkünün asıl sözlerinin yer aldığı kısım) ve nakarat ( her bendin sonunda tekrar eden bölümdür).

 E. Aşık Edebiyatı

1. KOŞMA

  • 11’li hece ölçüsü ile yazılır.
  • Dörtlük halinde yazılır ve bu dörtlükler 3-5 arası değişir.
  • Kafiye düzeni: abab-cccb-dddb…
  • Konular genellikle liriktir ve sevgi, güzellik, doğa gibi bireysel konular güzelleme; yiğitlik, kahramanlık konuları koçaklama; ölen bir kimsenin ardından ağıt; insanların veya toplumun aksayan yönlerini dile getiren konular taşlamadır.
  • Dil sade ve herkesin anlayacağı türdendir.

2. SEMAİ

  • 8’li hece ölçüsüyle veya dörtlükler halinde söylenir ya da aruzla yazılır.
  • Konusu: Sevgi, doğa, güzelliktir.

3. VARSAĞI

  • 8’li hece ölçüsüyle yazılan.
  • Dörtlükler halinde söylenir ve bu dörtlüklerin sayısı 3-5 arası değişir.
  • Kendine özgü bir  ezgisi vardır, ‘’bre, hey, behey’’ gibi seslenişler içinde barındırır.

4. DESTAN

  • 11’li hece ölçüsü ile yazılır.
  • Dörtlükler halinde yazılır ve sınırlama yoktur.
  • Savaş, yangın, sel deprem gibi toplumu etkileyen olaylar esas alınır.

F. DİVAN EDEBİYATI

1. GAZEL
  • Arap edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir.
  • Beyitlerden oluşur ve bu beyit sayısı 5-15 arası değişir.
  • Kafiye Düzeni: aa-xa-xa-xa…
  • İlk beyite matla; son beyite makta; matladan sonraki beyite hüsn-i matla; maktadan bir önceki beyite hüsn-i makta; şairin mahlasının bulunduğu beyite mahlas beyit; en güzel beyite beytül-gazel; beyitler arasında anlam birliği bulunan gazellere yek-ahenk gazel; anlam bütünlüğü bütün beyitlerde olması yek-avaz denir.
  • Konusu bakmından; aşk ve güzellik, ayrılık, sevgilinin güzelliği, baharın verdiği neşe söylenebilir.

a. Aşıkane Gazel: Aşkın kişide oluşturduğu duyguların yani mutluluk, sıkıntı gibi konuları esas alır. En önemli şairi: Fuzuli.

b. Rindane Gazel: Yaşamdan zevk alınması gerektiğini konu edinen gazellerdir. En önemli şairi: Baki.

c. Şuhane Gazel: Kadını ve aşkın kişiye verdiği zevkleri şuh bir anlatımla anlatmasına denir. En önemli şairi: Nedim.

d. Hikemi Gazel: Ahlaka dair öğütlerin verildiği gazel çeşidi. En önemli şairi: Nabi.

2. KASİDE
  • Arap edebiyatında başlayıp oradan İran edebiyatında daha sonra Türk edebiyatına gelmiştir.
  • Din ve devlet adamlarını övmek amacıyla yazılır.
  • Beyitler halinde yazılır ve beyitlerin sayısı 33-99 arası değişmektedir.
  • Kafiye düzeni: aa-xa-xa-xa-xa…
  • En önemli şairi: Nedim’dir.
  • İlk beyite matla; en son beyit makta; en güzel beyit beyül-kasid; şairin mahlasını  bulunduğu beyite taç-beyit denir.
  • Kasidenin bölümleri vardır: Nesib (Sanat gücünü gösterdiği bölümdür), girizgah (övgüye başlayacağı haber verilir), methiye (Övülecek kişinin övüldüğü bölüm), tegazzül ( her kaside de yer almaz ve bu bölümde lirik bir anlatım varıdır), fahriye (övdüğü kişiye yapığı övgünün bir kısmını kendine de yapar), dua (şair övdüğü kişinin uzun ömürlü olması ve bahtının açık olması gibi dualar eder).
  • Kaide’de kış mevsimi anlatılıyorsa şitaiyye; bahar mevsimi anlatılıyorsa bahariyye denir.
  • Allah’ın birliğini anlatan kasidelere tevhid; Allah’a yalvarma konusu var ise müncaat; Hz. Muhammed’in övüldüğü kasidelere naat; bir kimsenin veya toplumun aksayan yönlerinin dile getirilmesine hicviye; bir kimsenin övüldüğü kasideye methiye; kendisini övdüğü kasidelere ise fahriye denir.
3. KIT’A:
  • İki beyitten oluşur ve xa-xa şeklindedir.
4. MÜSTEZAD
  • Gazel beyitlerinin her bir dizesine bir kısa dize eklenerek aruzun özel bir kalıbı ile yazılır.
5. ŞARKI
  • Dört dize bentten oluşur ve bent sayısı 2-5 arası değişir.
  • Her bendin üçüncü dizesine miyan, her bendin sonunda tekrarlanan bölüme ise nakarat denir.
  • Konusu bakımından aşk, sevgili, eğlence ve ayrılık olmak üzere en güzel örnekleri Nedim tarafından yazılmıştır.
  • Kafiye düzeni: aaaa-bbba-ccca veya abab-cccb-çççb veya aAaA-bbbA-cccA şeklindedir.
  • 15. yüzyıldan sonra mahallileşme akımı çıkmıştır ve bu akımın öncüsü Necati’dir ve bu akımla şarkı içerisinde halk dilinde kullanılmakta olan kelime ve deyimler vardır.
6. RUBAİ
  • Tek dörtlükten oluşan bu tür eserlerin kafiye düzeni aaxa şeklindedir.
  • En önemli şairi: Ömer Hayyam’dır.
7. TUYUĞ
  • Tek dörtlükten oluşur ve aaxa kafiye düzeniyle yazılır.
8. MURABBA
  • Dörtlükler halinde yazılır ve bent sayısı 3-7 değişir.
  • Kafiye düzeni: aaaa-bbba-ccca…
9. TERKİB-İ BENT:
  • Hayattan yana şikayetler, dini, tasavvufi düşünceler konu alınır.
  • Bent sayısı 5-10 arası değişir.
  • Vasıta beyit tekrarlanmaz.
10. TERC-İ BENT:
  • Terkib-i bent’ten farkı vasıta beyitin tekrarlanmasıyla oluşur.

DİL BİLGİSİ

İSİM TAMLAMASI

  • Tamlayan: Daima ilk ögedir, ‘’-ın,-in,-un,-ün’’ eklerin alırlar.
  • Yardımcı ögedir.
  • Tamlanan:  Asıl öge olup, ‘’-ı,-i,-u,-ü’’ ve ‘’-ım,-ın,-ımız,-ınız’’  iyelik eklerini de alır.

1. Belirtili İsim Tamlaması: Hem tamlayan hem de tamlanan ek alırsan olur. Genellikle neyin ve kimin sorularına cevap olur.

  • Berberin çırağı
  • Konunun özeti
  • Burnunun ucu

2. Belirtisiz İsim Tamlaması: Tamlayan eki yok fakat tamlanan eki var ise olur.

  • Ders kitabı
  • Umut ışığı
  • Savaş alanı

3. Takısız İsim Tamlaması: Hem tamlayan hem tamlanan ek almazsa bile tamlanan tamlayanın neyden yapıldığını söylemesiyle oluşur.

  • Deri eldiven
  • Sırma saç
  • İnci kolye

4. Zincirleme İsim Tamlaması: En az üç kelimeden oluşan isim tamlamalarıdır.

  • Sinema yapıtlarının dili.
  • Öğrencilerin sınav sonuçları.
10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı
3. Ünite: Şiir
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı