Atmosfer ve İklim

Atmosfer ve İklim

ATMOSFERİN ÖZELLİKLERİ

  • Canlılar için gerekli olan hava, su ve oksijeni sağlar.
  • Dünyanın aşırı ısınıp, soğumasını engeller.
  • Yeryüzüne ışığın, sesin yansımasını ve dağılmasını sağlar.
  • Gölgede kalan yerlerin aydınlanmasını sağlar.
  • Güneşten gelen zararlı ışınların gelmesini engeller.
  • Klimatolojik olaylar yaşanır.
ATMOSFERDE; %78 AZOT , %21 OKSİJEN, %1 DİĞER GAZLAR.

ATMOSFERİN KATMANLAR VE  ÖZELLİKLERİ

1. TROPOSFER:

  • En alt katman.
  • Kalınlığı kutupta 6 km, ekvatorda 16 km’dir.
  • Atmosferi oluşturan gazların %75’i, su buharının %100’ü bu karmandadır.

2. Stratosfer:

  • Sıcaklık heryerde aynı olup -55’tir.
  • Yalnızca yatay hava hareketleri görülür.

3. MEZOSFER: İki kısımdan oluşur.

  • Ozonosfer, güneşten gelen zararlı ışınları tutar
  • Kemosfer, büyük sıcaklık değişimleri görülür.

4. TERMOSFER: En üst katmandır.

 a) İyonosfer;

Sıcaklığı en yüksek katmandır.

  • İyonlaşmadan dolayı radyo dalgalarını yansıtır
  •  Kutup ışığı olayı bu katmanda gerçekleşir.
  • Uydular genellikle bu katmana yerleştirilir.

b) Egzosfer;

  • En dış katmandır.
  • Yerçekimi çok azaldığından gazlar havaya uçar.

İKLİM VE ELEMANLARI

İKLİM:

Geniş alanlarda, uzun yıllar boyunca görülen ve sık sık değişmeyen ortalama atmosfer koşullarına denir.

Bir yerin iklimini en iyi anlatan unsur, o yerin doğal bitki örtüsüdür.

HAVA DURUMU:

Belirli bir alanda kısa süre içinde etkili olan ve değişken atmosfer olaylarına denir.

İKLİM VE HAVA DURUMU ARASINDAKİ FARKLAR:

  • İklim uzun yılların ortalamasıdır, hava durumu kısa sürelidir,
  • İklimin etki alanı geniştir, hava durumun dardır.
  • İklim hayatı kalıcı, hava durumu geçici şekillendirir.
  • İklim klimatoloji, hava durumu meteoroloji tarafından incelenir.

KLİMATOLOJİ: İklim bilimi. İklim tiplerini ve iklim bölgelerini  ortalamaya koyar.

METEOROLOJİ: Meteorolojik gözlem saatlerinde ( 07.00-14.00-21.00) bölgedeki  sıcaklık, nem, basınç  ve rüzgar değerleri ölçülür. Uydulardan alınan hava fotoğrafları  değerlendirilir.

İKLİM ELEMANLARI

  • Sıcaklık
  • Hava basıncı
  • Rüzgarlar
  • Nem ve yağışlar

A. SICAKLIK

Sıcaklık diğer iklim  elemanlarını da kontrolünde bulundurduğundan en önemli iklim elemanıdır.

ISI: Bir enerji şeklidir. Canlılar tarafından doğrudan hissedilmez.
SICAKLIK: Isı enerjisini yayılması ile ortaya çıkan kinetik enerjidir ve termometre ile ölçülür.
Dünyanın ısı kaynağı güneştir. Güneşten gelen ısının Dünya üzerinde yarattığı etkiye sıcaklık denir. Dünyada sıcaklığın dağılışı dengeli değildir.
SICAKLIĞIN DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
  • Güneş ışınlarının geliş açısı, güneş ışınlarının dik açıyla geldiği sahalarda sıcaklık fazla, aydınlanan alan az, tutulma oranı azdır. Işınların eğik açıyla geldiği  sahalarda sıcaklık az, aydınlanan alan fazla, tutulma oranı fazladır.
Güneş ışınlarının geliş açısını etkileyen faktörler;
  • Dünyanın şekli (Enlem)
  • Dünyanın günlük hareketi
  • Dünyanın yıllık hareketi, eksen eğikliği (mevsim)
  • Eğim, bakı

1. YÜKSELTİ

Atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısınıyor bu yüzden her 200m de 1 derece sıcaklık azalıyor.

YÜKSELTİ-SICAKLIK İLİŞKİSİNE BAĞLI OKARAK;

  • Çok sıcak Ekvatoral bölgede dahi kalıcı karlara rastlanması,
  • Dağ yamacı boyunca tırmandığımızda bitki örtüsü değişir,
  • Yamaç boyunca yükselen hava kütlesi bir süre sonra yağış  bırakır,
  • Türkiye de yükselti batıdan doğuya doğru artar buna bağlı olarak aynı enlemde olmalarına rağmen iç Anadolu Doğu Anadolu’dan sıcaktır.
İNDİRGENMİŞ SICAKLIK: BULUNULAN YÜKSELTİDEKİ SICAKLIĞIN, DENİZ SEVİYESİNE İNDİRİLMESİ.
ÖRN: 1200 metredeki 20 derece sıcaklığın indirgenmiş hali; 1200/200=6 , 20+6= 26’dır.
NOT: Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasında farkın en fazla olduğu bölge; Doğu Anadolu, en az olduğu bölge ise Marmara.

2. NEM

Atmosferde bir yerin aşırı ısınıp aşırı soğumasını engeller.

NEMİN SICAKLIĞA ETKİSİNE BAĞLI OLARAK:

  • Dünya’da sıcaklık farkının en fazla olduğu bölgeler çöllerdir.
  • Türkiye de sıcaklık farkının en az olduğu bölge Karadeniz.
  • Van, Beyşehir, Eğridir, Burdur gibi göl kıyısındaki merkezlerde günlük sıcaklık farkı fazladır.
  • Güneş ışınları dik ve dike yakın yakın açılarda almasına rağmen dünyanın en sıcak yerleri Ekvatorda  olmayıp nemin az olduğu Dönence çölleri ve çevresindedir.

3. KARA VE DENİZLERİN DAĞILIŞI

Karalar üzerinde Güneş ışınları yüzeyde kalır, denizlerde ise derinlere kadar inebilir. Bu nedenle karalar denizlere oranla çabuk ısınır, çabuk soğur.

KARA VE DENİZLERİN ISINMA ÖZELLİKLERİNE BAĞLI OLARAK;

  • Denizlerden esen rüzgar yazın serinletici, kışın ılıtıcı etki yapar,
  • İzoterm eğrileri Kuzey Yarımkürede zik zaklı bir uzanış gösterirken, Güney Yarımkürede daha düzgün uzanır.
  • Kuzey Yarımkürede yıllık sıcaklık farkı, Güney Yarımküredekiden fazladır.
  • Kuzey Yarımkürede karalar üzerinde en sıcak ay temmuz iken, denizlerde ağustos’tur.
  • Kara ve denizlerin farklı ısınıp soğuması meltem ve muson rüzgarının oluşumunda  da etkili olmuştur.

4. RÜZGARLAR

Rüzgarlar geldikleri bölgenin sıcaklık özelliklerini ulaştıkları yerlere taşırlar. Ekvatordan esen rüzgarlar sıcaklığı yükseltirken, kutuptan esen rüzgarlar sıcaklığı azaltır.

5. OKYANUS AKINTILARI

Okyanus akıntıları da rüzgarlar gibi geldikleri bölgenin sıcaklık özelliklerini ulaştıkları yerlere taşırlar. Sıcak su akıntıları buharlaşmayı arttırdığından, iklimi ılımanlaştırır.

Dünyadaki Okyanus Akıntıları:

-Gulf Strem: Batı Avrupa kıyıları (İngiltere, Hollanda, Norveç)

-Alaska: Batı Kanada ABD ve Alaska kıyıları

-Kuro Şivo: Japonya’nın batısı

-Mozambik: Doğu Afrika kıyıları

-Labrador: Doğu Kanada ve ABD kıyıları

-Oya Şivo: Japonya’nın Doğu kıyıları

-Peru-Şili (Humbolt): Güney ABD batısı

-Benguela: Güney Afrikanın batsı

-Kanarya: Kuzey Batı Afrika kıyıları

NOT: SICAK VE SOĞUK SU AKINTILARI KARŞILAŞTIĞI SAHALAR OKSİJEN  VE PLAKTON BAKIMDAN ZENGİN OLDUKLARI İÇİN BURALARDA  BALIKÇILIK OLDUKÇA YAYGINDIR.

NOT: Sıcaklık kuşaklarının sınırlarının sınırları ile Matematik iklim kuşakları sınırlarının farklılık göstermesinin temel nedeni Kara ve Denizlerin dağılışıdır. Bunun yanında okyanus akıntılarının da etkisi var.

İZOTERM (EŞ SICAKLIK) VE İZOTERM HARİTALARI

 Aynı sıcaklıkta noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere denir.

B. BASINÇ

Havada var olan gazların yerçekimi etkisiyle yeryüzüne yapmış oldukları  etkiye basınç denir.

  • Basınç Barometre ile ölçülür.

İzobar: Aynı basınç değerindeki  noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğriye denir.

  • Normal Hava basıncının  değeri 1013
  • Basınç değeri 1013mb’dan az ise Alçak Basınç(siklon) alanı oluşur.
  • Basınç değeri 1013mb’dan  fazla ise Yüksek basınç (Antisiklon) alanı oluşur.

BASINCIN DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER:

  • SICAKLIK: Basınç ve sıcaklık ters orantılı.
  • YOĞUNLUK: Basınç ve yoğunluk doğru orantılıdır.
  • YERÇEKİMİ: Basınç ve yerçekimi doğru orantılıdır.
  • YÜKSEKLİK: Basınç ve yükselti ters orantılıdır,

BASINÇ ALANLARININ ÖZELLİKLERİ:

Alçak Basınç Alanları;

  • Hava hareketi merkezden çevreye doğrudur.
  • Yükselici hava hareketi görülür.
  • Bulut ve nem oranı fazladır.
  • Yağış ihtimali fazladır.
  • Sıcaklık farkı azdır.
  • Hava genelde kapalıdır.

     -YÜKSEK BASINÇ TAM TERSİ-

SÜREKLİLİĞİNE GÖRE BASINÇ MERKEZLERİ

SÜREKLİ BASINÇ MERKEZLER

A) Termik Basınç Merkezi

-Ekvatoral Termik Alçak Basınç Kuşağı

-Kutupsal Termik Yüksek Basınç Merkezleri

B) Dinamik Basınç Kuşakları

Subtropikal Dinamik Yüksek Basınç Kuşağı

Subpolar Dinamik Alçak Basınç Kuşağı

  • GEÇİCİ BASINÇ

Türkiye’yi Etkileyen Basınç Merkezleri

NOT: Bu farklı cephelerin karşılaşmasıyla Türkiye’de Akdeniz bölgesi başta olmak üzere cephesel yağışlar oluşur.

C. RÜZGARLAR

  • İki farklı basınç merkezi arasında meydana gelen hava hareketine denir.
  • Rüzgarı oluşturan temel  faktör iki bölge arasındaki basınç farkıdır.
  • Rüzgar daima Yüksek basınçtan Alçak basınca doğrudur.

Rüzgar frekansı;

Rüzgarın Yönünü Etkileyen Faktörler;

  • Basınç merkezinin konumu; Rüzgar YB den AB a doğru estiği için, rüzgarın yönünü etkileyen temel faktör.
  • Yer şekilleri; Rüzgarlar çeşitli yer şekillerine kanalize olabilirler. Örneğin kuzey-güney doğrultulu bir vadi içinde yer alan yerleşim yerinde rüzgar yönleri K-G’dir.
  • Dünyanın eksenel hareketi; KYK’de sapmalar sağa, GYK’de sola doğru meydana gelir.

Rüzgarın Hızı: Rüzgar yönü ve hızı anemograf  ile ölçülür. Rüzgar hızının aynı olduğu noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izotaş denir.

Rüzgar hızı arttıkça;

  • Soğuma artar,
  • Sıcaklık azalır,
  • Rüzgar erozyonu artar,
  • Buharlaşma artar,
  • Nem açığı artar.

 Rüzgarın hızını etkileyen faktörler:

  1. Basınç Farkı, basınç farkı arttıkça rüzgarın hızı da artar.
  2. Basınç Merkezleri Arası Uzaklık, merkezler arası mesafe arttıkça rüzgarın hızı artar.
  3. Yer Şekilleri,  engebeli alanlarda sürtünme etkisi ile hız azalır. Ancak; boğaz, vadi gibi yer şekillerine kanalize olan hava kütlelerinin  hızı artar.
  4. Dünyanın Eksenel Hareketi

RÜZGAR ÇEŞİTLERİ:

1. Sürekli rüzgarlar,

  • Devirli rüzgarlar, Dünyanın yıllık ve günlük hareketine bağlı olarak meydana gelen, sıcaklık değişimleri yerel basınç değişikliklerine yol açıyor buda yıl ve gün içinde yön değiştiren rüzgarları oluşturuyor.
  • MUSON (Yaz Musonu- Kış Musonu),
NOT: YAZ MUSONU YAĞIŞ GETİRİR,
KIŞ MUSONU KURAKLIK.

2. GÜNLÜK DEVİRLİ RÜZGARLAR,

MELTEMLER,

  • Genelde serinletici etki yaparlar,
  • Yağış durumunu etkileyecek kadar güçlü değil, ancak havanın durgun olduğu yaz günlerinde etkili olabilir,
  • Özellikle orta kuşakta etkilidirler,
  • Türkiye’de meltemlerin en etkili olduğu yer, dağların uzanış yönünden dolayı Kıyı Ege’dir.

3) Yerel rüzgarlar,

a. Föhn, bu rüzgarı oluşturan temel faktör, yamaç aşağı inen kuru hava kütlesinin sürtünmenin de etkisiyle hızla ısınmasıdır.

Föhn rüzgarının etkili olduğu yerlerde,

  • Çevreye göre sıcaklık yüksektir.
  • Kar erimeleri erken başlar hızlı soğur.
  • Çevresine göre tarım ürünleri erken olgunlaşır.
  • Kışlar daha ılık geçer.

D. NEM VE YAĞIŞ

Havada olan su buharına nem denir. Higrometre ile ölçülür. Havadaki nem kaynağı buharlaşmadır.

NEM genel olarak yerden yükseldikçe, Ekvatordan kutuplara gidildikçe, kıyılardan iç kesimlere gidildikçe azalma gösterir. Buharlaşma arttıkça nem miktarı artar.

  • MUTLAK NEM, 1 metre küp havanın içindeki nemin gram cinsinden değeri. Mutlak nem sıcaklıkla doğru orantılıdır.
  • MAKSİMUM NEM (DOYMA NOKTASI), belirli bir sıcaklıkta  hava kütlesinin taşıyabileceği en yüksek nem miktarı. Maximum nem sıcaklıkla doğru orantılıdır.
  • BAĞIL NEM, hava kütlesindeki yağış ihtimalini ifade eder. Yağış oluşabilmesi için  %100’ü aşması gerekir. Bağıl nemi  %100 e tamamlayan orana Nem Açığı denir.

BAĞIL NEM= MUT. NEM/MAX. NEM x 100

SİS: Su buharının yüzeyde yoğunlaşmasına sis denir. Sisi oluşturan temel faktör, hava kütlesinin kendisinden daha soğuk bir zemin ya da başka bir hava kütlesi ile temas etmesidir.

Aşağıdaki durumlarda sis oluşması beklenir;

  • Yamaç boyunca yükselici hava hareketi görülmesi,
  • Sıcak ortamdan soğuk ortama  geçen hava hareketlerinin görüldüğü alanlar,
  • Sabahın ilk saatlerinde sıcaklık terslemesinin görüldüğü alanlar,
  • Karaların yoğunlaşma seviyesinin üzerinde kalan yüksek kısımlar,
  • Yüksek basınç merkezlerinin görüldüğü alanlar.
NOT: Sıcak bir ortama giden hava kütlesi ısınacağından sis oluşmaz.

Bulutlar: Havadaki su buharının yükseklerde yoğunlaşarak su zerrecikleri ya da buz iğnecikleri şeklinde kümelenmesi ile bulutlar oluşur. Yoğunlaşma  belirli bir yükseklikten başladığından bulutların altı düzdür.

ÇİY: Genellikle, yüzeyde sıcaklığın çok düştüğü sabahın ilk saatlerinde ılık havanın kendisinden çok soğuk olan yüzeylere temas ederek yoğunlaşmasıyla oluşur. Yoğunlaşma ortamının sıcaklığı 0 derecenin üzerinde olduğundan sıvıdır.
KIRAĞI:  Oluşum bakımından çiye benzemekle beraber, yoğunlaşma ortamının sıcaklığı 0 derece İle -5 derenin arasında olduğundan yoğunlaşma katıdır.
KIRÇ: Yoğunlaşma ortamının sıcaklığının -5 derecenin altına düştüğü gecelerde havalardaki nemin ağaç dalı gibi çabuk soğuyan cisimler üzerinde buz kristalleri şeklinde yoğunlaşmasıyla oluşur.

Yağmur: Su buharının yükseklerde yoğunlaşarak su damlacıkları şeklinde yere düşmesiyle oluşan yoğunlaşma çeşididir. Bu yağış şeklinde sıcaklık genelde 0 derecenin üstündedir.

Kar: Su buharının yükseklerde 0 derecenin altında yoğunlaşarak buz kristalleri halinde yere düşmesidir.

OLUŞUMUNA GÖRE YAĞIŞLAR:

  • Orografik (Yamaç) Yağışlar, yamaç boyunca yükselen hava kütlesi soğuyup yoğunlaşmasıyla oluşur. En yaygın görüldüğü yerler; Muson Asyası, Türkiye’de Karadeniz kıyılarıdır.
  • Frontal(Cephesel) Yağışlar, sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı alanlarda sıcak havanın cephe boyunca yükselip soğuyarak yoğunlaşmasıyla oluşur. En fazla görüldüğü yerler dünyada 60 enlemleri  ve çevresi, Türkiye’de kış mevsiminde Akdeniz kıyıları.
  • Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar, ısınan  nemli havanın  yükselerek soğumasıyla oluşan yağışlardır. En çok görüldüğü yerler; Yıl boyunca Ekvatoral bölge ile ilkbahar ve yaz aylarında orta kuşak karaların iç kesimlerinde görülür, Türkiye’de ise ilkbahar İç Anadolu ve yazın Doğu Anadolu Bölgesidir.

Yağış Miktarını Ekileyen Faktörler:

  • Yükselti,
  • Sıra dağların uzanış yönü,
  • Denize göre konum,
  • Okyanus akıntılarını  etkileri,
  • Bitki örtüsü.
YAĞIŞ MİKTARININ FAZLA OLDUĞU YERLER YAĞIŞ MİKTARININ AZ OLDUĞU YERLER
Güney Doğu Asya,Ekvatoral bölge,Orta kuşak karalarının batı kıyıları. 30 enlemlerindeki subtropikal kuşakta bulunan çöller,Orta kuşak karalarının iç kesimleri.

KURAKLIK: Su miktarının yetersiz olduğu bölgelerdir. Kuraklık yağış miktarı ve buharlaşmaya göre hesaplanır. Yağış miktarının az, buharlaşmanın şiddetli olduğu yerlerde kuraklık daha belirgindir. 30 enlemler çevresindeki çöllerdir.

BÜYÜK İKLİM TÜRLERİ

EKVATORAL İKLİM

  • Ekvator çevresinde, 10K ve 10G  enlemleri arasında etkilidir. Amazon ve Kongo havzalarında Gine körfezinde Endonezya adalarında ve K. Avusturalya’da görülür.
  • Yıllık sıcaklık ortalaması 26-27 ve sıcaklık farkı az.
  • Yıllık yağış miktarı 2000-2500 mm’dir
  • Yağış rejimi düzenlidir buna bağlı olarak akarsu rejimi de düzenlidir.
  • Kimyasal çözünme fazladır, toprak türü laterittir.
  • Doğal bitki örtüsü yıl boyu yeşil kalan geniş yapraklı ormanlardır.

SAVAN İKLİMİ

  • 10-20 enlemleri arasında etkilidir. Güney ve Orta Afrika ile Güney ve Orta Amerika’da görülür.
  • Yıllık sıcaklık ortalaması 20, sıcaklık farkı ise 5-10.
  • Yıllık yağış miktarı 1500mm, yazları yağış fazla kışın azdır.
  • Doğal bitki örtüsü savandır. Ayrıca Park adı verilen ağaç toplulukları vardır.
  • Toprak türü laterittir.

MUSON İKLİMİ

  • En belirgin görüldüğü yer Güney Doğu Asya kıyılarıdır.
  • Yıllık sıcaklık ortalaması 20, sıcaklık farkı 15.
  • Yıllık yağış miktarı 2000mm’dir. Yazları yağışı, kışları kurak.
  • Doğal bitki örtüsü muson ormanlarıdır. Bunlar kışın yaprak döken geniş yapraklı teak ağaçlarından oluşmuştur.
  • Dünyanın en fazla yağış alan iklimidir.
  • Yaz musonları nedeniyle pirinç ve çay tarımı yaygındır.

ÇÖL İKLİMİ

  • Yağışlar çok az ve düzensizdir.
  • Yıllık sıcaklık ortalaması 25-30, günlük sıcaklık farkı 30-50’dir. Yıllık sıcaklık farkı azdır.
  • Mekanik(Fiziksel) çözünme fazladır, toprak oluşumu yavaştır.
  • Belirli bir bitki örtüsü olmayıp kurakçıl otlar ve çalılara rastlanır.
  • Sıcak çöller 30 paralelleri.

AKDENİZ İKLİMİ

  • 30-40 enlemlerinde görülür. Akdeniz çevresi (Mısır ve Libya kıyıları hariç) Orta Şili, Kaliforniya, Güney Afrika(Kap bölgesi) ve Güneybatı Avusturalya’da etkilidir.
  • Yıllık sıcaklık ortalaması 20, sıcaklık farkı 15-20’dir.
  • Kar ve don olayı pek görülmez.
  • Yıllık yağış tutarı 500-1000 mm olup, genellikle cephe yağışları görülür.
  • Doğal bitki örtüsü makidir.
  • Toprak türü terra rossadır.
ILIMAN OKYANUSAL İKLİM
  • 40-60 enlemleri arasındaki kıtaların batı kıyılarına etkilidir. Batı Avrupa, Batı Kanada, Doğu Avustralya, Güney Şili ve Yeni Zelanda’da görülür.
  • Bu iklimin oluşmasında Batı Rüzgarları ve sıcak okyanus akıntıları etkilidir.
  • Yıllık sıcaklık ortalaması 15.
  • Yıllık yağış miktarı 2000mm.
  • En fazla yağışı sonbaharda alır, en az yağışı ilkbaharda alır.
  • Doğal bitki örtüsü yayvan ve iğne yapraklı ormanlarla, çayırlardır.
  • Kimyasal çözünme hızlı olup Kahverengi orman toprakları görülür.

9. Sınıf Coğrafya Konuları

YKS Coğrafya Konuları