Bilgi Felsefesi Konu Anlatımı

BİLGİ FELSEFESİ (EPİSTEMOLOJİ)

  • Bilginin doğası, kapsamı ve kaynağı ile ilgilenen felsefe dalıdır.

Bilgi Felsefesi Temel Kavramlar

Pratik: Fayda sağlayan, hayatı kolaylaştırıcı

Teorik: Akla dayalı, soyut

Kümülatif: Yığılan, biriken

Dogma: İnanca dayalı, sorgulanmadan onaylanan bilgi

Genel-geçer: Her koşulda geçerli olan

Olgusal: Deneylenebilir, gözlenebilir, somut

Tümel: Bütünsel

Bilimler 3’e ayrılır;

A) Formel Bilimler

  • Deney yapılmaz
  • Teoriktir
  • Yöntemi: Tümdengelim Matematik, Mantık, Geometri

B) Doğa Bilimleri

  • Deney yapılır (olgusal)
  • Yöntemi: Tümevarım
  • Fizik, Kimya, Biyoloji

C) İnsan Bilimleri

  • Yöntemi: Tümevarım + Tümdengelim
  • Psikoloji, Sosyoloji, Tarih

BİLGİ KURAMININ TEMEL KAVRAMLARI

  • GERÇEKLİK: Varlığın, insan zihninden bağımsız olarak var oluşunu temsil eder. Ağaç, güneş, dünya, gerçektir. Kaf Dağı, dev, ateş kusan canavar vb. gerçekliği yoktur.
  • DOĞRULUK: Bir düşünceyi dile getiren yargının gerçek ile uyuşmasıdır. Bilginin, nesnesiyle çakışmasıdır.

 Örneğin,  “Dünya” gerçektir, “Dünya dönüyor” yargısı ise doğrudur.

  • TEMELLENDİRME: Bir iddiayı savunmaya yönelik olarak, mantıksal gerekçelerin tutarlılık içinde ortaya konulmasıdır.

       Filozoflar, iddialarını savunmak için temel dayanaklarını ortaya koymaya çalışmışlardır.

         Örneğin, bilginin insan zihninde doğuştan bulunduğunu iddia eden bir filozof, bu görüşünü temellendirmek zorundadır.

BİLGİ TÜRLERİ

1- Gündelik Bilgi (Empirik / Düzensiz Bilgi)

 Anahtar Kelime: Tecrübe (Deneyim)

  • Tecrübelerle elde edilir.
  • Tecrübelere dayandığı için özneldir
  • Neden-sonuç ilişkisi yoktur, kesin değildir
  • Yöntem yoktur, sistemsizdir
  • Günlük hayatı kolaylaştırır, pratiktir

   Örneğin: Kocakarı ilaçları, atasözleri …

2 – Sanat Bilgisi

Anahtar Kelime: Beğeni, Güzellik, Estetik

  • Beğeniye dayandığı için özneldir
  • Evrenseldir , somut ürünleri vardır
  • Yaratıcılığa ve duyguya dayalıdır
  • Olgusal değildir

Örneğin: Resim , heykel , Mona Lisa …

3 – Dinsel Bilgi

 Anahtar Kelime: İnanç / vahiy

  • İnsanı, doğayı, evreni açıklar
  • İmanı güçlendirir
  •  Mutlaktır , dogmatiktir (inanca dayalı)
  •  Genel – geçer değildir

  Örneğin: Namaz kılmak

4- Bilimsel Bilgi

 Anahtar Kelime: Akıl, deney, teori

  • Neden – sonuç ilişkisi (Determinist)
  • Akıl, deney ve gözleme dayalıdır.
  • Kesindir , kanıtlanmıştır, tutarlıdır.
  • Nesneldir , objektiftir, birikimseldir.
  • Evrensel ve eleştireldir. Cevaplar önemlidir.
  • Varlığı parçalara ayırarak ele alır (indirgemeci)

Örneğin:  Formüller , teoremler

5- Teknik Bilgi

 Anahtar Kelime: Beceri, teknoloji

  • Alet, araç yapımı bilgisi içerir
  • Teknoloji içerir, hayatı kolaylaştırır
  • Pratiktir, olgusaldır, genel – geçerdir.
  • Evrenseldir, kesindir, nesneldir

Örneğin: Cep telefonu yapımı, gemi inşası …

6- Felsefi Bilgi

Anahtar Kelime: Varlık, soru, şüphe,eleştiri

  • Rasyoneldir , eleştireldir (dogmatik değil )
  • Evrenseldir, tutarlıdır, sistemlidir
  • Özneldir. (Subjektif= Rölatif = Göreceli)
  • Kesin değildir, kanıtlanmamıştır.
  • Varlığı bir bütün olarak ele alır
  • Olması gerekeni ele alır. Sorular daha önemlidir.
  • Refleksiftir (Düşünme üzerine düşünme)

   Örneğin: İyi nedir? Varlık var mıdır…

Bilginin Doğruluk ölçütleri

1- Apaçıklık: Bilginin şüphesiz ve açık-seçik olmasıdır.

2- Yarar: Bilginin işe yaraması, faydalı olmasıdır.

3- Tümel Uzlaşım: Bilginin herkes ya da büyük bir çoğunluk tarafından doğru kabul edilmesidir

4- Uygunluk: Bilginin gerçeğe uygun olmasıdır.

5- Tutarlılık: Bilginin diğer bilgilerle çelişmemesi, uyumlu olmasıdır.

Bilgi Felsefesinin Temel Soruları

  • Bilgi nedir ? 
  • Doğru bilgi var mıdır?
  • Doğru bilgiye ulaşılabilir mi?
  • Kaynağı nedir?
Bilgi Felsefesinin Temel Problemleri

* Doğru bilginin imkanı ya da imkansızlığı

* Doğru bilginin sınırı

* Doğru bilginin kaynağı

* Bilginin değeri

* Bilginin ölçütleri

DOĞRU BİLGİYE ULAŞMAK MÜMKÜN MÜDÜR?

1. Mümkün değildir. (Septisizm)

  • Doğru bilgiye ulaşmak mümkün değildir.
  • Şüphe amaçtır.
  • Bütün bilgilere şüphe ile yaklaşmalıyız.
  • Septisizm = Şüphecilik
  • Ne kadar insan varsa o kadar doğru vardır.
  • Sofistler: Protagoras, Gorgias, Timon, Pyrrhon

2) Mümkündür. (Dogmatizm)

  • Rasyonalizm (akıl)
  • Empirizm (deney)
  • Kritisizm (akıl+deney)
  • Entüisyonizm (sezgi)
  • Pozivitizm (olgular)
  • Analitik Felsefe (dil)
  • Pragmatizm (fayda)
  • Fenomenoloji (öz)

DOĞRU BİLGİNİN MÜMKÜN OLMADIĞINI SAVUNAN GÖRÜŞLER VE TEMSİLCİLERİ

1- SEPTİSİZM (ŞÜPHECİLİK / KUŞKUCULUK)

  • Doğru bilgi yoktur. Kesin olarak ulaşabileceğimiz bir bilgi türü olamaz.
  • Bilgi şüphedir. Her şeyden kuşku duymalıyız. Kuşku duyduğumuz bir şey bizi doğruya ulaştıramaz.
  • Şüphecilik, bir bilginin doğru ya da yanlışlığına ait yargıyı kabul etmediği gibi inkâr da etmez. Sadece bu bilgilerden şüphe eder.
SEPTİSİZMİN TEMSİLCİLERİ

1- PYRRHON:  Şüpheciliğin kurucusudur. Ona göre bir şey ne doğrudur ne yanlıştır.

2- TİMON: Nesnelerin gerçek yapısı bilinemez. Bu nedenle her türlü yargıdan kaçınmalıyız.

3- KARNEADES: Hiçbir şey bilmediğimi de kesin olarak bilemem.

4- GEORGİAS: Hiçbir şey yoktur, olsa bile bilemezdik, bilseydik de başkalarına bildiremezdik.

2- RÖLATİVİZM (GÖRECELİK)

  • Bilgi görecelidir yani özneldir. Kişiden kişiye değişir. İnsana bağlı bilgi değişir ve kesin olamaz.

PROTAGORAS: “İnsan her şeyin ölçüsüdür” diyerek doğruluğun kişiden kişiye değiştiğini savunur. “Rüzgâr üşüyen bir insan için soğuktur ama üşümeyen bir insan için soğuk değildir. O halde rüzgarın soğuk olup olmadığı söylenemez.” der.

DOĞRU BİLGİNİN MÜMKÜN OLDUĞUNU SAVUNAN GÖRÜŞLER VE TEMSİLCİLERİ

DOGMATİZM

Doğru bilgiye ulaşmak mümkündür.

Doğru bilginin kaynağı/ölçütü nedir?

1. Rasyonalizm: (Akılcılık) Doğru bilginin kaynağı akıldır.

SOKRATES: Bilgi apriori (doğuştan gelen, deney öncesi) dir. Yöntemi diyalektiktir. (İki bilge kişinin karşılıklı sorular sorarak doğru bilgiye ulaşma çabası)

Diyalektiğin aşamaları: İroni (alaylama) maiotik (doğurtma) “Bildiğim tek şey hiç bir şey bilmediğimdir.” “Kendini bil!”

PLATON: İki dünya vardır;

Fenomenler Dünyası (Duyular dünyası)

  • Sonlu ve kusurlu
  • Görünüşler, gölgeler dünyası

İdealar Dünyası (Tümel varlıklar)

  • Sonsuz ve kusursuz
  • Gerçek varlıklar (akılla kavranır)

ARİSTOTELES

  • Tek bir gerçek dünya vardır.
  • Gerçek varlıklar tekil varlıklardır.
  • Varlıkların İki boyutu vardır. Form (akılda) ve Madde (duyumlanabilir)

DESCARTES

“Düşünüyorum öyleyse varım”

  • Çevresinden, duyularından, Tanrının varlığından şüphe eder.
  • Şüphe ediyorum.
  • Düşünüyorum. METODİK ŞÜPHE
  • Varım.
  • Tanrı da var. Şüphe araçtır.
  • Şüpheyi ilk başta kullanıp, sonra doğru bilgileri elde etmeye başlar.

HEGEL

  • Gerçek olan akla uygun olandır.
  • Diyalektik yöntemi kullanır. Tez-antitez-sentez. Geist (Mutlak Varlık)

FARABİ

  • Duyusal ve akli bilgiler vardır. Akli bilgiler güvenilir olandır.

2.EMPİRİZM (DENEYCİLİK)

  • Rasyonalizmin karşıtı olarak ortaya çıkmıştır. Duyum ve deneyler olmadan akıl tek başına doğru bilgiye ulaşamaz. Bilginin kaynağı duyum, izlenim ve verilerdir.
  • Bilgi a posterioridir. (Sonradan deneyimle öğrenilir.)
EMPİRİZMİN ÖNEMLİ TEMSİLCİLERİ

1. John LOCKE: İnsan zihni doğuştan boş bir levhadır. İnsan bu levhanın içini yaşantılarıyla ve deneyimleriyle doldurur.

2- David HUME: Nedensellik ilkesini eleştirir. Çünkü insanın hayatında nedenler değil alışkanlıklar vardır. Ona göre akıl bizi aldatır. Doğru bilgiye deneyim ve duyularla ulaşılır.

3- George BERKELEY: Var olmak algılamaktır. Duyularımız olmazsa varlık yoktur.

3- KRİSTİSİZM (ELEŞTİREL FELSEFE)
  • Doğru bilgiye ulaşmak için  akıl ya da  deney tek başına yeterli değildir. İkisi de olmalıdır.
  • Sadece aklı savunan rasyonalistleri ve sadece deneyi savunan empiristleri eleştiren bir akımdır.
  • En önemli temsilcisi Immanuel KANT

IMMANUEL KANT

  • Kant’a göre insanı, aklın formları ve duyguların bilgisinin toplamı doğru bilgiye ulaştırabilir.
  • Deneysiz kavram, boş; kavramsız deney kördür. İnsan bilgisi sınırlıdır çünkü insanların sonuna kadar edinebileceği bir bilgi türü yoktur.
4- PRAGMATİZM (FAYDACILIK)
  • Doğru bilgi, işe yarayan, faydalı olan bilgidir.
  • Günlük hayatta sorun çözen bilgi işe yarar.
  • Düşünce pratik amaçlara bağlıdır.
  • En önemli temsilcileri William JAMES ve John DEWEY
5- FENOMENOLOJİ (GÖRÜNGÜBİLİM)

Fenomen: Nesnenin görüntüsü, somut hali

Numen: Öznenin ilişki kurduğu nesnenin   görüntüsünün ardındaki gerçek (varoluşsal) öz.

  • Doğru bilgi fenomenin içindeki özün bilgisidir. Hiçbir şey göründüğü gibi değildir.
  • Önemli temsilcisi Edmund HUSSERL (Metafizik mümkün)
6- POZİTİVİZM (OLGUCULUK)
  • Olgu kavramı deney ve gözleme dayanır. Doğru bilgi pozitif bilgidir, bilimseldir. Deney ve gözlemle kanıtlanmalıdır.
  • Felsefe olgulara dayanmalıdır.
  • Bilimsel bilgi sağlam bilgidir.
  • Pozitivizm terimini ilk kullanan kişi, Sosyolog Saint Simon’dur. Bu anlayışı geliştirip sistemleştiren kişi ise Sosyolog AugusteComte’tur.

Auguste comte

  • Comte, aynı zamanda sosyolojinin kurucusudur.
  • Ona göre bilgi olgulara dayanmalıdır. Felsefeye bilimsel bir kimlik kazandırmıştır.
  • İnsanlık tarihinin üç aşamalı zihinsel gelişimi vardır ve her aşama bir öncekine göre daha ileri ve gelişmiştir. Bu üç evre: teolojik – metafizik ve pozitif evrelerdir.
7- ANALİTİK FELSEFE (ÇÖZÜMLEYİCİ)
  • Dilin sınırları, düşüncenin ve gerçeğin sınırlarıdır.
  • Gerçeği ortaya çıkarabilmek için anlamlı bir şeyler ifade etmek zorunludur. Bu da dille olur. Eğer kullanılan kelime veya kavram bir anlam ifade etmiyorsa çözümleyici olamaz.
  • Dil çözümlenmeli ve insanların anlayacağı bir hale getirilmelidir.
  • Önemli temsilcisi: Ludwig Wittgenstein

Ludwig Wittgenstein

  • Önermeler olgulara uygunsa anlamlı, değilse anlamsızdır.
  • Dilin mantıklı bir yapısı vardır. Metafizikten uzaktır.
8- ENTÜİSYONİZM (SEZGİCİLİK)
  • Sezgi, iç görü yani kalp gözü demektir. Akıl, deney, mantık geçersizdir. Onlar yanıltıcıdır. Bilgiye sadece sezgilerle ulaşılır.
  • Henri BERGSON: Sezgi doğrudan gelir, saf ve katışıksızdır.
  • GAZALİ: Doğru bilgiye iman, inanç, kalp gözü ve sezgiyle ulaşılır.

BİLGİ FELSEFESİ POWERPOİNT İNDİR