İnsan Fizyolojisi

1. Ünite: İnsan Fizyolojisi

1. Bölüm: Denetleyici ve Düzenleyici Sistem, Duyu Organları

Sinir sistemi, canlının dış çevre ve organizma arasında ilişkisini sağlayan sistemdir. Sinir sisteminin temel organları beyin ve omuriliktir. Beyin ve omuriliğe ait nöronlar (sinir hücreleri) uyarıları alır, değerlendirir ve uyarıyı kaslara veya salgı bezlerine götürür. Sinir sistemi, sinir dokudan oluşur. Sinir doku nöron adı verilen sinir hücreleri ile glia denilen yardımcı hücrelerden oluşur. Nöron, hücre gövdesi ile gövdeden çıkan akson ve dendrit adı verilen uzantılara sahiptir. Nöronlar görevlerine göre duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olmak üzere üç çeşittir. Sinir hücresi uyarıldığında sinir hücresinde meydana gelen elektriksel ve kimyasal değişimlere impuls denir. Bir nöronda impulsun yönü, genellikle dendritten akson ucuna doğrudur. Bir nöronda impuls oluşturan en küçük uyarı şiddetine eşik değer (eşik şiddeti) denir. Nöron, eşik değerden küçük şiddetteki uyarılara cevap vermez ve impuls oluşmaz. Eşik değer ve daha büyük şiddetteki uyarılara ise aynı şiddette cevap verir ve impuls oluşur. Buna ya hep ya hiç prensibi denir.

Sinir sistemi, merkezî sinir sistemi ve çevresel sinir sistemi olmak üzere iki bölümden oluşur. Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Merkezî sinir sisteminin parçaları olan beyin ve omurilik meninges adı verilen üç katlı zarla çevrilidir. Bu zarlar dıştan içe doğru sert zar, örümceksi zar ve ince zar olmak üzere üç bölümde incelenir. Örümceksi zar ile ince zar arasında beyin omurilik sıvısı (BOS) bulunur.

İnsan beyni ön beyin, orta beyin, arka beyin olmak üzere üç ana bölümde incelenir. Ön beyin, beynin en büyük bölümüdür. Uç beyin ve ara beyin olmak üzere iki çeşittir.

Uç beyin (Beyin yarım küreleri): Sağ ve sol iki yarım küreden oluşan bölümdür. Büyük ölçüde sol yarım küre, vücudun sağ tarafından gelen uyarıları alır ve kontrol eder, sağ yarım küre vücudun sol tarafından gelen uyarıları alır ve kontrol eder. Uç beyne beyin kabuğu (korteks) denir. Beyin kabuğunda istemli kas hareketlerini, duyu organlarından gelen duyuların algılanmasını, hafıza ve düşünme gibi fonksiyonları yöneten merkezler vardır.

Ara beyin: Ön beyin ile orta beyin arasında bulunur. Epitalamus, talamus ve hipotalamus bölgelerini kapsar. Epitalamus, epifiz bezinin bulunduğu bölümdür. Talamus, duyu organlarından gelen uyartıların (koku duyusu hariç) toplandığı ve uç beyinde ilgili merkeze iletildiği kısımdır. Hipotalamus, hipofiz bezini ve iç organlarının çalışmasını denetler. Homeostasinin devamlılığını sağlayan merkezdir.

Orta beyin: Ön beyin ile arka beyin arasında sinirsel köprü görevi görür. Ara beyin ile beyincik arasında bulunur. Görme ve işitme reflekslerinin merkezidir. Arka beyin: Pons, beyincik ve omurilik soğanı olmak üzere üç bölümden oluşur. Pons, beyinciğin iki yarım küresi arasında bağlantı sağlayan sinir demetidir. Beyincik, istemli kas hareketlerini ve dengeyi kontrol eder. Omurilik soğanı, beyinciğin altında pons ile omurilik arasında bulunur.

Omurilik soğanı; hapşırma, öksürme, çiğneme, yutma, kusma, kan damarlarının büzülmesi gibi reflekslerin de kontrol merkezidir. Omurilik soğanı yaşamsal olayları kontrol ettiğinden hayati öneme sahiptir.

Omurilik, omurganın içinde bulunan omurilik sinirlerin geçiş bölgesidir. Dış ortamdan gelen uyartıları beyne, beyinden gelen uyartıları da ilgili organlara iletir. Omurilik birçok refleksin de merkezidir. Uyarılara karşı istemsiz ve aniden oluşturulan tepkilere refleks denir. Omurilikte refleks oluşurken impulsun izlediği yola refleks yayı denir.

Çevresel sinir sistemi, beyin ve omurilikten çıkan sinirlerden ve bunlarla bağlantılı gangliyonlardan oluşur. Çevresel sinir sistemi duyu nöronları ve motor nöronları içerir. Çevresel sinir sisteminin motor nöronları görev ve işleyiş bakımından somatik ve otonom sinir sistemi olarak iki bölümde incelenir.

Vücuttaki faaliyetleri kontrol eden, kimyasal habercilerle iletişim kuran denetleyici ve düzenleyici sistemin parçasına endokrin sistem denir. Endokrin sistemin salgıları hormonlardır. Endokrin sistemde hormonlar endokrin bezler (iç salgı bezleri) tarafından salgılanır. Epifiz, hipofiz, tiroit, paratiroit, timüs, adrenal (böbrek üstü), pankreas ve eşeysel bezler endokrin sisteme ait yapılardır. Epifiz bezi beynin iki yarım küresi arasında bulunur. Epifiz bezinden geceleri karanlıkta salgılanan melatonin hormonu, biyolojik saatin düzenlenmesinde rol oynar. Hipofiz bezinin çalışmasını düzenleyen hipotalamus, beynin taban kısmında yer alır. Hipofiz bezi, diğer endokrin bezlerin yöneticisi olarak ifade edilir. Hipofiz bezi, ön hipofiz ve arka hipofiz olmak üzere iki lobdur.

Ön lobdan salgılanan hormonlar:

  • Folikül Uyarıcı Hormon (FSH),
  • Lüteinleştirici Hormon (LH),
  • Prolaktin (PRL),
  • üyüme Hormonu [STH (Somatotropin)],
  • Melanosit Uyarıcı Hormon (MSH),
  • Adrenokortikotropik Hormon (ACTH),
  • Tiroit Uyarıcı Hormon (TSH) dur.

Arka lobdan salgılanan hormonlar:

Hipofizin arka lobundan salgılanan hormonlar, hipotalamusta üretilir. Bunlar antidiüretik hormon ve oksitosindir. Tiroit bezi gırtlak üzerinde iki loblu bir bezdir. Tiroit bezinden salgılanan hormonlar, tiroksin ve kalsitonindir. Paratiroit bezi, tiroit bezi yüzeyine yerleşmiş bezelye büyüklüğünde dört küçük bezdir. Bezin tek hormonu parathormondur. Timüs bezi, göğüste akciğerler arasında yer alır. Timozin hormonu adı verilen salgısı, bağışıklık sisteminde rol oynar. Adrenal Bez, böbreklerin üzerinde yer alır, böbrek üstü bezi olarak da adlandırılır. Dış kısmı kabuk (korteks), iç kısmı öz (medulla) adını alır. Adrenal bezin kabuk kısmından ACTH etkisiyle kortizol, aldosteron ve adrenal eşey hormonları salgılanır. Böbrek üstü bezinin öz bölgesinden adrenalin ve noradrenalin hormonları salgılanır. Pankreasın Langerhans adacıklarından insülin ve glukagon hormonları üretilir ve kana salgılanır. İnsülin ve glukagon, kan glikoz seviyesini zıt etki yaparak düzenler. Yumurtalık Hormonları: Östrojen ve progesteron hormonlarıdır. Testisteki Leydig hücrelerinden salgılanan hormonlardan en önemlisi testosterondur.

Sinir sistemi rahatsızlıkları kalıtsal nedenlere, çevresel faktörlere ve zararlı alışkanlıklara bağlı olarak ortaya çıkabilir. Sinir sistemi rahatsızlıklarının pek çoğu beyin yapısının ve fonksiyonlarının bozulmasından kaynaklanır. Multiple skleroz (Maltipıl sıkleroz), Alzheimer (Alzaymır), Parkinson (Parkinsın) ve epilepsi sinir sistemi rahatsızlıklarından bazılarıdır.

Dış çevreden gelen uyarıların algılanmasını sağlayan deri, göz, burun, dil ve kulağa duyu organları denir. Deri, dokunma duyusu organıdır. Yapısında epitel doku ve bağ doku olmak üzere iki çeşit doku bulunur. Göz, görmeyi sağlayan duyu organıdır. Göz küresi ve yardımcı yapılardan meydana gelir. Göz küresi; dıştan içe doğru sert tabaka, damar tabaka ve ağ tabaka olmak üzere üç tabakadan oluşur. Göze gelen ışınlar ilk olarak korneada kırılır. Göz bebeğinden geçerek göz merceğine gelir. Burada ikinci kez kırılan ışık retina üzerinde sarı beneğe düşer. Göz merceğinde ya da göz küresinde doğuştan var olan ya da sonradan meydana gelen bozulmalar göz kusurlarına neden olur. Miyopi, hipermetropi, astigmatizm, presbitlik, şaşılık ve katarakt bunlardan bazılarıdır. Burun, koku alma organıdır. Burun boşluğunun üst kısmında sağda ve solda koku reseptörlerinin bulunduğu bölgeye sarı bölge (koku alanı) denir. Kulak, işitme ve denge organıdır. Dış kulak, orta kulak, iç kulak olmak üzere üç kısımdan oluşur. Dil, tat alma duyusu organıdır. Dilde ve ağızda bulunan kemoreseptörler tat duyusunun algılanmasını sağlar. Bu reseptörler özelleşmiş epitel hücreleridir.

11. Sınıf Biyoloji 1. Ünite: İnsan Fizyolojisi