İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

SÖZLÜ EDEBİYAT

  • Ozan, baksı, kam adı verilen kişiler tarafından, kopuz adı verilen müzik aleti eşliğinde şiir söylenirdi.
  • Hece ölçüsü kullanılmıştır ve 7’li, 8’li,11’li kalıplar kullanılmıştır.
  • Nazım birimi ise dörtlüktür.
  • Sığır, şölen ve yuğ törenleri vardır.

* Türkçe saf bir şekilde kullanılmıştır.

*Yarım uyak ve redif kullanılmıştır.

*Konular doğa, aşk, kahramanlık, yiğitlik, ölümdür.

Sözlü Edebiyat Dönemi Ürünleri

Koşuk: Sığır adı verilen bu törenler sürek avları sırasında ve şölen denilen ziyafetlerden oluşur. Söylenen BU şiirlere koşuk denir.

  • *Dörtlüklerle söylenir.
  • *Ölçüsü, hece ölçüsüdür.
  •  7’li hece ölçüsü en çok kullanılan ölçüdür.
  • *Kafiye düzeni “aaab,cccb,dddb” şekildedir
  • *Konular yiğitlik, aşk, tabiat, hasret, doğa güzelliği ve savaştır.
  • *Halk edebiyatında “koşma” nın karşılığıdır.

Sagu: ‘’Yuğ” adı verilen ölüm törenlerinde, ölen kişilerin arkasından onların iyiliklerini ve ölümünde duyulan acı anlatılır.

  • *Kafiye düzeni ise koşukla aynıdır.
  • *Halk edebiyatındaki karşılığına ağıt, divan edebiyatındaki karşılığına ise mersiye denir.

Sav: Atasözleridir.

Destanlar: Toplumu derinden etkileyen bazı olaylar; göç, deprem , savaş, kıtlık gibi  konulardan etkilenerek söylenilmiş ve halk arasında kendiliğinden oluşmuş uzun manzum hikayelerdir.

  • *Milletin ortak hayat görüşünü yansıtır.
  • *Olağanüstü özellikler taşır.
  • *Kullanılan dil millidir ve milli nazım şekilleriyle söylenmiştir.
  • *Destan kahramanları toplum içinde tanınmış kişiler olur.

İslamiyet Öncesi Türk Destanları

Altay Destanları

Yaratılış Destanı

  • Türklerin Altay-Yakut zamanında oluşturduğu destandır.
  • İlk Türk destanlarındandır.
  • Tanrı Kayra Han’ın dünyayı ve insanı yaratması  konu alır.

Saka Dönemi Destanları

Alp Er Tunga Destanı

  • Alp Er Tunga, M.Ö. VII. Yüzyılda yaşamış olup bir Saka hükümdarıdır ve  İran’la uzun süren savaşlar yapmıştır.
  • Destanda bu hükümdarın kahramanlıkları anlatılır.
  •  Alp Er Tunga’nın İran destanındaki adı ise Afrasyab’dır.

Şu Destanı

Şu ismindeki Saka hükümdarı döneminde olan olayları anlatlmıştır. Türklerin, Makedonyalı İskender’le yaptığı mücadeleleri konu almıştır

Hun-Oğuz Destanları

Oğuz Kağan Destanı

M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete’nin hayatı etrafında şekillenmiştir.

Attila Destanı

V. yüzyılda Avrupa topraklarında kurulan devlet, Batı Hunlarının hükümdarı olan Attila’nın fetihlerini anlatılır.

Göktürk Destanları

Bozkurt Destanı

Destanda yok olma tehlikesi olan Göktürklerin yeniden dirilip çoğalmasını  ve tarih sahnesine yeniden çıkmasını bir bozkurtun anne kurt olarak etkili olması anlatılmaktadır.

Ergenekon Destanı

Düşman saldırısı neticesinde yok edilen Türklerden kurtulan iki kişinin ailesiyle birlikte Ergenekon adı verilen yere yerleşmesini ve orada çoğalmalarını daha sonra dar buradan çıkıp yurtlarına dönmeleri anlatılmıştır.

Uygur Destanları

Türeyiş Destanı

Hun beylerinden birinin, iki kızını Tanrı olduğuna inandıkları bir kurtla evlendirmesi ve bu evlenmeden çoğalmalarını anlatır.

Göç Destanı

Konusu; Uygurların kutsal saydıkları bir taşı Çinlilere vermesi ile yaşanan göçü anlatılmaktadır.

Yazılı Edebiyat

Göktürk (Orhun) Yazıtları

*6. ve 8. yüzyıllar arasında hakimiyeti sürmüş olan Göktürkler zamanında oluşmuştur.

*Türk dilinin hakkında bize gelişmiş bir dil olduğunu kanıtlayan ilk metin niteliğini taşırlar.

* Dili söylev gibidir.

*O dönemdeki Türklerin yaşam biçimlerini ortaya koyar.

*Türk kelimesinin geçtiği ilk Türkçe metin özelliğini taşır.

*Türklerin kullandığı alfabe ile yani Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.

*Tonyukuk Yazıtı:

*720-725 yılları arası dikilmiştir.

*Bilge Tonyukuk, Göktürklerde vezirlik yapmıştır.

*Yazıtı diktiren ve yazıları yazdıran da Bilge Tonyukuktur.

*Türklerin Çin tutsaklığından kurtuluşu ve Göktürklerin bu savaşlardaki mücadeleleri anlatılır.

*Bu yazıt, anı türünün ilk temsilcisidir ve aynı zamanda Tonyukuk ilk Türk tarihçisi sayılır.

*Dili sadedir ve halk diliyle yazılmıştır

*Atasözleri ve deyimler sıkça kullanmıştır.

Kül Tigin Yazıtı

* Bilge kağan’ın, kardeşi Kül Tigin’in ölümü üzerine 732’de bu anıtı diktirmiştir.

*Bu yazıtta Göktürklerin Çin esaretinden kurtuluşunu ve güçlü dönemlerini, Kül Tigin’in kahramanlıkları anlatılmıştır.

*Bilge Kağan’ın ağzından anlatılmış ve Yolluğ Tigin tarafından ise yazıya geçirilmiştir.

Bilge Kağan Yazıtı

*Göktürk hakanı olan Bilge Kağan’ın ölümünden sonra 735’te, oğlu Tenri Kağan tarafından dikilmiştir.

*Yazan Yolluğ Tigin’dir.

Uygur Dönemi Eserleri

*Maniheizm ve Budizm dinleri ile ilgili eserlerdir.

*On dört harfli olan Uygur alfabesiyle yazmışlardır.

*Bu dönemde “kökünç” denilen bir tür tiyatro eseri bulunmaktadır.

*Altun Yaruk: Çinceden çeviri yapılmıştır. Budizm felsefesi ve Buda menkıbeleri anlatır.

*Sekiz Yükmek: Çinceden çeviri yapılmıştır. Dini ve ahlaki inanışlara yer verilmiştir. İçten bir dil ve kısa cümleler vardır.

AYT Edebiyat Ana Sayfa