KOORDİNAT SİSTEMİ VE KONUM

3.Bölüm: Koordinat Sistemi ve Konum

Konum, Yeryüzündeki herhangi bir yerin, unsurun ya da meydana gelen bir olayın nerede olduğunu ifade etmemize yardımcı olur. Konum, mutlak ve göreceli konum olmak üzere iki şekilde ifade edilir.

Dünya üzerindeki herhangi bir yerin enlem ve boylam dereceleri ile belirtilmesine mutlak konum denir. Bunun için dünya yüzeyinde paralel ve meridyen adı verilen çizgilerin olduğu varsayılmaktadır. Mutlak konum kesinlik ifade eder ve değişmez. Herhangi bir yerin mutlak konumunu tarif ederken paralel ve meridyenlerin oluşturduğu koordinat sisteminden faydalanılır.

Paralel

Kutup noktalarına eşit uzaklıkta bulunan noktaların birleştirilmesi ile oluşturulan ve yerküreyi iki eşit yarım küreye böldüğü varsayılan çembere Ekvator adı verilir. Ekvator’a paralel olarak geçtiği varsayılan hayalî çemberlere ise paralel adı verilir.

Paralellerin başlıca özellikleri şunlardır:

  • Başlangıç paraleli Ekvator’dur.
  • Ekvator, en büyük paralel çemberidir.
  • Paralellerin çevre uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.
  • Paralellerin birer derecelik aralıklarla çizildiği varsayılır.
  • 90’ı Kuzey, 90’ı Güney yarım kürede olmak üzere toplam 180 paralel vardır.
  • Ekvator’dan uzaklaştıkça paralel dereceleri büyür.
  • Bir derece aralıklarla çizildiği kabul edilen ardışık iki paralel arasındaki uzaklık her yerde eşittir ve yaklaşık 111 km’dir.

Enlem:

Yeryüzündeki bir noktanın Ekvator’a olan uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açının değeridir. Enlem etkisine bağlı olarak Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıda belirtilen değişimler yaşanır.

  • Güneş ışınlarının düşme açısı küçülür.
  • Cisimlerin gölge boyları uzar.
  • Sıcaklık azalır.
  • İklim, bitki örtüsü, tarım ürünleri ve toprak türleri farklılaşır.
  • Deniz sularının tuzluluk oranları azalır.
  • Kalıcı kar alt sınırı alçalır.
  • Tarım, orman ve yerleşme üst sınırları alçalır.
  • Dünya’nın çizgisel hızı azalır.
  • Yer çekimi artar.
  • Gece ve gündüz süre farkı artar.
  • Nüfus ve yerleşme özelliklerini etkiler.

Meridyen:

Bir kutuptan diğer bir kutba uzanan ve paralelleri dik olarak kestiği düşünülen hayalî yarım çemberlerdir.

Meridyenlerin başlıca özellikleri şunlardır:

  • Başlangıç meridyeni (0°), İngiltere’nin başkenti Londra yakınlarındaki Greenwich kasabasında bulunan Kraliyet Gözlemevi’nden geçer.
  • Meridyenlerin uzunlukları eşittir.
  • Ekvator’da meridyenler arasında 111 km mesafe vardır. Ancak bu mesafe kutuplara gidildikçe azalır.
  • İki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.
  • 180’i Batı, 180’i Doğu Yarım Küre’de olmak üzere toplam 360 meridyen vardır.
  • Başlangıç meridyeninden uzaklaştıkça meridyen dereceleri büyür.

Boylam:

Yeryüzündeki herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine olan uzaklığının yerin merkeziyle yaptığı açının değeridir. Boylam değerleri yerel saatler üzerinde etkilidir.

Yerel Saat: Yerel saat, bir yerin kendine özgü saatidir. • Farklı meridyenler üzerindeki noktaların yerel saatleri de farklıdır. • Yerel saat farklarının oluşma nedeni, Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki hareketidir.

Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğü için Güneş’i doğudaki meridyenler daha önce görür ve bu meridyenlerdeki yerel saatler daha ileri olur. Dünya, ekseni etrafındaki bir dönüşünü 24 saatte tamamlar. Bir günde Dünya üzerindeki 360 meridyen yayı Güneş’in önünden geçer (24 saat x 60’=1440 dk, 1440’: 360=4 dk). Böylece Güneş’in önünden her 4 dakikada bir meridyen yayı geçmiş olur.

Ortak Saat (Ulusal Saat): Yerel saat farklarının ortaya çıkardığı karışıklığın giderilmesi, sosyal ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi, haberleşme ve ulaşım gibi hizmetlerin hızlı ve düzenli şekilde sağlanması amacıyla ülkenin tamamında ya da belirlenen bir bölümünde ortak saat (ulusal saat) uygulaması yapılır. Türkiye gibi doğu-batı genişliği az olan ülkelerde tek bir saat dilimi kullanılır. Ancak Rusya, Kanada ve ABD gibi doğu-batı yönünde geniş alan kaplayan ülkeler aynı anda farklı saat dilimleri kullanır.

Uluslararası Saat Dilimleri: Ülkeler arasındaki saat farklarından ortaya çıkabilecek karışıkları önlemek amacıyla uluslararası saat dilimleri düzenlenmiştir. 20. yüzyılın başlarında ticaretin ve ulaşım ağlarının gelişmesi ile küresel zaman ve saat kavramına duyulan ihtiyaç artmıştır. Bu nedenle başlangıç meridyeni olarak kabul edilen Greenwich’in 7° 30’ batı ve 7° 30’ doğusu arasındaki bölüm 0. saat dilimi (başlangıç saat dilimi) olarak belirlenmiştir. Greenwich’in doğusuna gidildikçe 15 ve katları meridyenler saat dilimlerinin merkezini oluşturur. Saat dilimlerinin merkezinin 7° 30’ doğu ve batısı saat dilimlerinin sınırını oluşturur.

Tarih Değiştirme Çizgisi: Başlangıç meridyeninin 180° doğu ve batısından geçen meridyen tek bir meridyendir ve tarih değiştirme çizgisi olarak adlandırılmaktadır. Tarih değiştirme çizgisi, Bering Boğazı’ndan geçen ve Asya ile Kuzey Amerika’yı birbirinden ayıran çizgidir. Bu çizginin Amerika tarafına geçildiğinde (Batı Yarım Küre’de) tarih bir gün geri, Asya tarafına geçildiğinde (Doğu Yarım Küre’de) ise tarih bir gün ileri alınmaktadır.

Konumu belirtmenin başka bir yolu da bir yeri kendine has özellikleri ile tarif etmektir. Çevresindeki önemli yollar, denizler, ülke, dağ ve doğal kaynaklar gibi yerel değişkenler açısından bir yerin başka bir yere göre tanımlanmasına göreceli konum denir.

Her ülke kendisine ait belirli konum özelliklerine sahiptir. Bir ülkenin Dünya üzerindeki yeri diğer bir deyişle konumu, o ülkenin coğrafi şartlarını belirler.

Türkiye’nin Mutlak Konumu:

Türkiye 36°-42° kuzey paralelleri arasında yer alır. Buna göre ülkemiz Kuzey yarım kürede orta kuşakta yer alır. Bunun sonucunda:

  • En kuzeyi ve en güneyi arasındaki kuş uçuşu uzaklık yaklaşık 666 km’dir.
  • Dört mevsim belirgin olarak yaşanır.
  • Güneş ışınları düz bir zemine hiçbir zaman dik açı ile düşmez.
  • Güneyden kuzeye doğru gidildikçe sıcaklık genel olarak düşer.
  • Güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı artırırken kuzeyden esenler düşürür.
  • Dağların güney yamaçları bakı etkisiyle daha çok ısınır.
  • Ilıman iklimler görülür.
  • Güneş ışınlarını 21 Aralık’ta en dar açıyla, 21 Haziran’da ise dike yakın açı ile alır. Türkiye 26°-45° doğu meridyenleri arasında bulunur. Bunun sonucunda:
  • En doğusu ve en batısı arasındaki zaman farkı 76 dakikadır.
  • 2. ve 3. saat dilimleri içinde yer alır.

Türkiye’nin Göreceli Konum Özellikleri:

Ülkemiz sahip olduğu göreceli konum özelliklerinden dolayı dünyanın önemli ülkelerinden biridir. Türkiye’nin başlıca göreceli konum özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz;

  • Ülkemizin üç tarafı denizlerle çevrilidir.
  • Avrupa ve Asya kıtalarını birbirine bağlayan köprü konumundadır
  • Tarih boyunca farklı medeniyetlere beşiklik etmiştir.
  • Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan İstanbul Boğazı ile Çanakkale Boğazı’na sahiptir.
  • Üç kıtanın birbirine yaklaştığı yerde bulunur.
  • Yakın bir jeolojik zamanda oluşmuştur.
  • Ortalama yükseltisi fazladır (1132 m).
  • Dağlar genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır.
  • Yer şekilleri kısa mesafede değişiklik gösterir.
  • Farklı iklim özellikleri görülmektedir.
  • Tarım ürünleri çeşitliliği fazladır.
  • Dünyanın doğal, ekonomik, kültürel ve siyasi yönden farklı bölgeleri arasında bulunmaktadır.
  • Yer altı kaynak çeşitliliği bakımından zengin bir ülkedir.
  • Petrol ve doğal gaz yataklarına sahip olan Orta Doğu ve Kafkas ülkelerine yakındır.
  • Çevresindeki ülkeler için önemli bir enerji nakil merkezidir.
  • Dünyanın önemli ulaşım yolları üzerinde yer alır.
Koordinat Sistemi ve Konum Konu Anlatım
9. sınıf Coğrafya 3. Ünite 1. Bölüm