Ses Bilgisi

SES BİLGİSİ

1. Büyük Ünlü Uyumu

  • Türkçede çok heceli sözcüklerde kelimeler ya kalın ya da ince uyumuna uymak zorundadır.

Kalın Ünlüler: a, ı, o, u

İnce Ünlüler: e, i, ö, ü

Örneğin: heybetli, bağışlama, pehlivan

Burada heybetli, bağışlama kelimeleri büyük ünlü uyumuna uymaktadır fakat pehlivan kelimesi uymamaktadır.

** Bazen kelimelere gelen bazı ekler büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

a. ‘’-yor, -iken, -daş, -ki, -leyin, -gıl, -ımtırak’’ ekleri bazı kelimelere gelince büyük ünlü uyumuna yakırılık oluşturur.

Örneğin: geliyor, okurken, sabahki, akşamleyin, meslektaş, dayımgil, yeşilimtırak..

b. Bazı sözcükler köken bakımından büyük ünlü uyumuna uyduğu halde zamanla değişerek büyük ünlü uyumuna aykırı bir hale gelir:

Örneğin: Ana -> Anne

Kanı -> hangı -> hangi

Karındaş -> kardaş -> kardeş

Alma -> elma

Kanı -> Hani

c. Yabancı dillerden dilimize gelen sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örneğin: Telefon, profesör, bandrol…

d. Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örneğin: Bir, hiç, kaç…

e. Birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örneğin: Çekyat, gecekondu, kavuniçi

2. Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük/Yuvarlaklık Uyumu)
  • Hep kendinden önceki heceye bakarak tespit ederiz.
  • a, e, ı, i -> a, e, ı, i
  • o, ö, u, ü -> a, e

                ->u, ü

Örneğin: Kavaklık, inerek, geniş, kova, duvar sözcükleri küçük ünlü uyumuna uyarken; havuz, doktor, çamur, müzik, aktör gibi sözcükler yukarıda gösterdiğimiz şema doğrultusunda kuçuk ünlü uyumuna uymamaktadır.

3. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi/Orta Hece Düşmesi)
  • Türkçe bir kelimede eğer ikinci hecede dar bir ünlü varsa ve ünlü ile başlayan bir ek varsa, ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bunun istisnası ise ikilemeler ve özel isimlerdir.

Örneğin: Akıl +ı = aklı

Ağız + a = ağza

oğul + unuz = oğlunuz

asıl + ı= aslı

zihin + im = zihnim

hüküm + ü = hükmü

omuz omuza

Emir’e

a. Kelime türetirken oluşan ünlü düşmesi:

Koku + la = kokla

sızı + la = sızla

uyu + ku = uyku

b. Birleşik sözcük oluştururken:

Sabır + etmek = sabretmek

Kayıp + etmek= kaybetmek

Akis + etmek = aksetmek

Nakil + etmek = nakletmek

c. İsim tamlaması şeklinde oluşan birleşik isimlerde iyilik eki düşebilir:

Örneğin: Kadıköyü = Kadıköy

Bakırköyü = Bakırköy

Ceylanpınarı = Ceylanpınar

4. Ünlü Aşınması

  • Bazı birleşik sözcükler oluşturulurken yan yana gelen iki ünlüden birinin düşmesi.

Örneğin: ne + için = niçin

ne +asıl = nasıl

sütlü + aş = sütlaç

Cuma + ertesi = cumartesi

güllü + aş = güllaç

  • Bunun bazı istisnaları vardır.

 örneğin: pek + iyi = peki

Pazar + ertesi = pazartesi

5. Ünlü Türemesi

  • Küçültme eki olan -cık, -cik tik heceli sözcüklere getirildiğinde bu ekten önce bir ünlü türer.

Örnek: Az + cık = azıcık

Bir + cik = biricik

Genç + cik = gencecik

Dar + cık = daracık

  • Bazı pekiştirmelerde de görülür.

Örneğin: Sap + sağlam= sapasağlam

Yap + yalnız = yapayalnız

Çep + çevre = çepeçevre

6. Ünlü Daralması

  • ‘’e, a’’ ile biten eylemlere -yor eki geldiğinde meydana gelir.

Örneğin:  Bekle + yor =  bekliyor

Gözle + yor= gözlüyor

kokla + yor = gözlüyor

  • ‘’y’’ kaynaştırma harfi etkisiyle sadece şu üç kelimede meydana gelir: Demek, yemek ve ne.

Örneğin: Yemek -> yiyecek, yiyelim

Demek -> diye, diyecek, diyen

ne -> niye

7. Ünlü Değişimi

  • 1. ve 2. tekil  kişi zamirlerine yönelme eki gelmesiyle oluşur.

Örneğin: Ben + a = bana

Sen + a = sana

8. Ünsüz Düşmesi

  • ‘’k’’ ünsüzü ile biten bazı sözcüklere küçültme eki getirilerek oluşur.

Örneğin: Sıcak + cık = sıcacık

Alçak + cık = alçacık

  • ‘’K’’ ünsüzü ile biten bazı sözcüklere -ıl, -il, -l yapım eki getirildiğinde ‘’k’’ ünsüzü düşür.

Örneğin: Yüksek + l = yüksel

Seyrek + l = seyrel

Ufak + l = ufal

küçük + l= küçül

9. Ünsüz Türemesi (İkizleşmesi)

  • ‘’etmek’’ ve ‘’olmak’’ yardımcı fiilleriyle birleşik fiil oluştururken meydana gelir.

Örneğin: af + etmek = affetmek

zan + etmek = zannetmek

red + etmek = reddetmek

  • Tek heceli sözcüklere ünlü ile başlayan ek getirildiğinde oluşur.

Örneğin: Hak + ın = hakkın

Sır + ım = sırrım

Şık + ım = şıkkım

10. Ünsüz Yumuşaması:

  • p, ç, t, k biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde b, c, d, g, ğ dönüşür.

Örneğin: Kıtap + ı = kitabı

Kanat + ı = kanadı

Ağaç + a = ağaca

Çelenk + i = çelengi

Kabuk + u = kabuğu

11. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi):
  • f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzleri ile biten sözcüğe c, d, g ekleri gelirse eklerde değişme yaşanır ve şu şekli alır: ç, t, k.

Örneğin: Kitap + da = kitapta

Çalış + gan = çalışkan

12. Ses Aktarması

Söyleyişte yer değiştirmedir, yazıda yazım yanlışı olur.

Yalnız -> Yalnız

Yanlış -> Yanlış

Kiprik -> Kirpik

Kirbit -> Kibrit

Torpak -> Toprak

TYT Türçe Ana Sayfa

KPSS Türkçe Ana Sayfa