Topraklar Konusu

1. Ünite 3. Bölüm: Topraklar

Toprak; yer kabuğunu oluşturan kayaçların ayrışmasıyla oluşan, içinde çeşitli inorganik ve organik maddeler, canlı organizmalar, hava ve su bulunan yüzeysel örtüdür. Toprak oluşumu; yer kabuğunu oluşturan kayaçların fiziksel, kimyasal ve biyolojik olarak ayrışmasıyla başlar.

  • Fiziksel (mekanik) ayrışma, yer kabuğunu oluşturan kayaçların çeşitli nedenlerle daha küçük parçalara ayrılması ve ufalanmasıdır.
  • Kimyasal çözünme, toprak oluşumunda oldukça etkili olup kayaçları oluşturan minerallerin suyun etkisiyle çözünmesi şeklinde gerçekleşir. Kimyasal çözünmede su ile birlikte sıcaklık da önemli bir etkendir.
  • Biyolojik ayrışma, canlıların çeşitli yollardan kayaçları parçalamasıyla meydana gelir.

Toprak profiline bakıldığında toprağın yukarıdan aşağıya doğru farklı tabakalardan meydana geldiği görülür. Bu tabakalara horizon denir. Toprak horizonları, fiziksel ve kimyasal olarak farklı özelliktedir. Toprak katmanları o bölgenin ana kaya, iklim ve canlı çeşitliliğine göre şekillenir. Toprağın oluşumunu etkileyen çeşitli faktörler vardır. Bunlar; iklim, ana kaya, yeryüzü şekilleri, biyotik faktörler ve zamandır.

Çeşitli faktörlerin etkisiyle oluşan topraklar; horizon yapısı, kalınlığı ve organik madde miktarı bakımından farklı özellikler gösterebilir. Topraklar; oluşumlarını etkileyen iklim, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, ana kaya gibi faktörler dikkate alınarak zonal, intrazonal ve azonal olmak üzere üçe ayrılır.

  • Zonal Topraklar: Bir bölgede etkili olan iklim ve bitki örtüsü şartlarına göre düz veya hafif eğimli yamaçlarda ana kayanın ayrışması sonucu oluşan topraklardır. Bütün horizonların bulunduğu bu toprakların dağılışı, yeryüzündeki iklim ve bitki örtüsünün dağılışıyla genel olarak uyumludur.
  • İntrazonal Topraklar: Oluşumunda yeryüzü şekilleri ve ana kaya gibi faktörlerin etkisinin daha belirgin olduğu topraklardır. Ana materyalin fiziksel ve kimyasal özellikleri bu topraklar üzerinde daha etkilidir. Bütün horizonların tam olarak gelişemediği intrazonal topraklarda genellikle A ve C horizonlarının daha fazla geliştiği görülmektedir.
  • Azonal Topraklar: Dış kuvvetlerin aşındırıcı etkisi sonucu taşınarak biriktirilen malzemenin ayrışmasıyla oluşan topraklardır. Düzenli horizon yapısına sahip olmayan bu topraklar, genellikle mineral yönünden zengindir.

TOPRAK ÇEŞİTLERİ

Zonal Topraklarİntrazonal TopraklarAzonal Topraklar
* Laterit Topraklar* Halomorfik Topraklar* Alüvyal Topraklar
* Kırmızı Akdeniz* Hidromorfik Topraklar* Kalüvyol Topraklar
* Kahverengi Orman* Kalsimorfik Topraklar;* Litosoller
* Kahverenkli ve Kestane
renkli bozkır topraklar
– Vertizoller* Regosoller
* Podzol Toprakları– Rendzinalar* Lösler
* Çernozyom* Morenler
* Çöl Toprakları
* Tundra Toprakları

Türkiye’nin sahip olduğu iklim çeşitliliği, toprak türleri bakımından oldukça zengin olmasını sağlamıştır. İklimin yanı sıra yeryüzü şekillerinin çeşitlilik göstermesi, farklı kayaç türlerinin görülmesi vb. nedenlerden dolayı aynı iklim özelliklerinin görüldüğü alanlarda dahi farklı toprak tipleri oluşmuştur. Türkiye’de topraklar; tarımsal üretim, sanayide ham madde ihtiyacının karşılanması, hayvancılık ve ormancılık gibi birçok faaliyet alanında kullanılır.

Toprak örtüsünün akarsu ve rüzgâr gibi dış kuvvetlerin etkisiyle taşınmasına erozyon denir. Uzun yıllar boyunca oluşan toprağın daha kısa bir zamanda erozyonla taşınması ülke toprakları için çok büyük bir tehlike oluşturur.