YERKÜRENİN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ

2. Bölüm: Yerkürenin Şekli ve Hareketleri

Güneş sistemindeki 8 gezegenden biri olan Dünya, Merkür ve Venüs’ten sonra Güneş’e en yakın 3. gezegendir. Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı yaklaşık 150 milyon kilometredir.

Dünya’nın uydular tarafından gönderilen fotoğraflarına bakıldığında küresel bir şekle sahip olduğu görülür. Ancak Dünya tam bir küre değildir. Kutuplardan basık, Ekvator’dan şişkin olan özel bir şekle sahiptir.

Dünya’nın şekline bağlı olarak şu sonuçlar ortaya çıkar:

  • Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe, Güneş ışınlarının düşme açısı daralır. Bu duruma bağlı olarak sıcaklık ve denizlerin tuz oranı azalır.
  • Paralellerin çevre uzunlukları kısalır.
  • Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüş hızı azalır.
  • Ardışık iki meridyen arasındaki uzaklık azalır ve tüm meridyenler kutup noktalarında birleşir.
  • Dünya’nın Güneş’e dönük tarafı aydınlık iken diğer tarafı karanlıktır.
  • Harita çizimlerinde hatalar meydana gelir.

Bir kutuptan diğer kutba geçtiği düşünülen hayalî çizgiye eksen adı verilir. Dünya ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönmektedir. Dünya, kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşünü 24 saatte tamamlar. Bu süre bir gün olarak adlandırılır.

Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün ortaya çıkardığı sonuçlar şu şekildedir:

  • Gece ve gündüz sürekli bir döngü içerisinde birbirini takip eder.
  • Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı gün içinde değişir.
  • Doğu ve batı yönleri oluşur.
  • Yerel saat farkları oluşur.
  • Cisimlerin gölge boyları ve yönü, günün saatine göre değişir.
  • Her iki yarım kürede 30 ve 60 derece enlemlerinde dinamik basınç alanları oluşur.
  • Sürekli rüzgârlar ile okyanus akıntılarının yönlerinde sapmalar oluşur.
  • Ekvator’dan kutuplara gidildikçe gurup ve tan süresi uzar.
  • Meltem rüzgârları oluşur.

Dünya kendi ekseni etrafında dönerken aynı zamanda Güneş’in de etrafında döner. Güneş sistemindeki diğer gezegenler gibi Dünya da Güneş’in etrafında belirli bir rota çizer. Dünya’nın çizdiği bu rotaya yörünge adı verilir. Bu yörüngenin oluşturduğu düzlem ise yörünge düzlemi veya ekliptik düzlemdir. Dünya, elips şeklinde olan yörüngesindeki dönüşünü 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu süreye bir yıl denir. Dünya’nın yörüngesinin elips olması nedeniyle Güneş’e olan uzaklığı yıl içerisinde sürekli değişir.

Eksen Eğikliği: Dünya, yıllık hareketini yaparken kutuplardan geçen ekseni ve yörünge düzlemi arasında 66 derece 33’lık bir açı ile döner. Bu nedenle Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23 derece 27’lık bir açı oluşur. Bu açı eksen eğikliği olarak adlandırılır.

Eksen eğikliği ve Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketine bağlı olarak şu sonuçlar ortaya çıkar:

  • Güneş ışınlarının bir noktaya düşme açısı yıl içinde değişir. Bu duruma bağlı olarak gölge boyu ve sıcaklık değerleri de yıl içinde değişir.
  • Güneş ışınları yıl içinde sadece dönenceler arasında kalan noktalara dik açı ile düşer.
  • Güneş’in doğuş ve batış saatleri ile gece-gündüz süreleri yıl içinde değişir.
  • Aydınlanma çizgisi, kutup daireleri ve kutup noktaları arasında yer değiştirir.
  • Mevsimler arasında basınç farkları ve buna bağlı olarak muson rüzgârları oluşur.
  • Matematik iklim kuşakları oluşur.
  • Aynı anda farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır.

Astronomik Mevsimlerin Oluşumu: Eksen eğikliği ve Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketine bağlı olarak Güneş ışınlarının yeryüzündeki bir noktaya düşme açısı yıl içerisinde sürekli değişir. Açının değişmesi sıcaklık değerlerinin de değişmesine neden olur. Yıl içerisinde oluşan bu farklı sıcaklık dönemleri astronomik mevsimleri oluşturur. Dünya, Güneş etrafında dönerken astronomik mevsimlerin periyotlarını belirleyen dört önemli gün ortaya çıkar. Bu, dört önemli gün ve özellikleri şunlardır.

21 MART

  • Güneş ışınları öğle vakti Ekvator üzerindeki noktalara dik açı ile düşer. Bu nedenle yerel saat ile öğle vakti tam 12.00’de gölge oluşmaz.
  • Dünya üzerinde her yerde gece-gündüz eşitliği yaşanır. Bu duruma ekinoks adı verilir.
  • Kuzey yarım kürede ilkbahar, Güney yarım kürede ise sonbahar mevsimlerinin başlangıç tarihidir.
  • Ekvator’un kuzeyinde gölge yönleri kuzeye, güneyinde ise güneye doğru yönelir.
  • Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer.
  • Aynı meridyen yayı üzerindeki tüm noktalarda Güneş aynı anda doğar ve aynı anda batar.
  • Kuzey Kutup Noktası’nda 6 ay sürecek gündüzün, Güney Kutup Noktası’nda ise 6 ay sürecek olan gecenin başlangıç tarihidir.

21 HAZİRAN

  • Güneş ışınlarının 23 derece 27’ kuzey paraleline yani Yengeç Dönencesi’ne öğle vakti dik açı ile düştüğü bu tarihe KYK için yaz solstisi (gün dönümü) denir.
  • Bu tarihte yerel saat ile öğle vakti tam 12.00’de Yengeç Dönencesi üzerindeki noktalarda gölge oluşmaz.
  • Kuzey yarım kürede en uzun gündüz, Güney yarım kürede ise en uzun gece yaşanır. Bu tarihten sonra Kuzey yarım kürede gece, Güney yarım kürede ise gündüz süresi uzamaya başlar.
  • Kuzey yarım kürede yaz, Güney yarım kürede ise kış mevsiminin başlangıç tarihidir.
  • Aydınlanma çemberi kutup dairelerinden geçer.
  • Kuzey Kutup Dairesi’nde 24 saat gündüz, Güney Kutup Dairesi’nde ise 24 saat gece yaşanır.

23 EYLÜL

  • Güneş ışınları öğle vakti Ekvator üzerindeki noktalara dik açı ile düşer. Bu nedenle yerel saat ile öğle vakti tam 12.00’de gölge oluşmaz.
  • Dünya üzerinde her yerde gece gündüz eşitliği yaşanır. Bu duruma ekinoks adı verilir.
  • Kuzey yarım kürede sonbahar, Güney yarım kürede ise ilkbahar mevsimlerinin başlangıç tarihidir.
  • Ekvator’un kuzeyinde gölge yönleri kuzeye, güneyinde ise güneye doğru yönelir.
  • Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer.
  • Aynı meridyen yayı üzerindeki tüm noktalarda Güneş aynı anda doğar ve aynı anda batar.
  • Güney Kutup Noktası’nda 6 ay sürecek gündüzün, Kuzey Kutup Noktası’nda ise 6 ay sürecek olan gecenin başlangıç tarihidir.

21 ARALIK

  • Güneş ışınlarının 23 derece 27’ güney paraleline yani Oğlak Dönencesi’ne öğle vakti dik açı ile düştüğü bu tarihe GYK için yaz solstisi (gün dönümü) denir.
  • Bu tarihte yerel saat ile öğle vakti tam 12.00’de Oğlak Dönencesi üzerindeki noktalarda gölge oluşmaz.
  • Kuzey yarım kürede en uzun gece, Güney yarım kürede ise en uzun gündüz yaşanır. Bu tarihten sonra Kuzey yarım kürede gündüz, Güney yarım kürede ise gece süresi uzamaya başlar.
  • Kuzey yarım kürede kış, Güney yarım kürede ise yaz mevsiminin başlangıç tarihidir.
  • Aydınlanma çemberi kutup dairelerinden geçer.
  • Kuzey Kutup Dairesi’nde 24 saat gece, Güney Kutup Dairesi’nde ise 24 saat gündüz yaşanır.

Eksen eğikliği ve Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketine bağlı olarak Güneş ışınlarının bir noktaya düşme açısı yıl içerisinde değişmektedir. Bu durum sıcaklık değerlerinin de yıl içerisinde değişmesine neden olmaktadır. Buna göre belirlenen iklim kuşaklarına matematik iklim kuşakları adı verilir. Matematik iklim kuşaklarının sınırlarını eksen eğikliği belirler.

Yerkürenin Şekli ve Hareketleri Konu Anlatım

9. sınıf Coğrafya 1. Ünite 2. Bölüm